RUTARAKA- EMANZI EYAITSIRE GOOTE ATARYEBA:
Eng Tom Isingoma owa Facebook page Ebya Nkore
Nekya Eng. Tom Isingoma
664
Orwamukaaga 2020-05-02
Ninkumurikira okwija kw'Abajungu
Ijo twaija twatahirirwa abatukura (Abajungu) kuriga Buraya. Shi kandi Abairagaju titwe tuba amafura, enkunzi z'abantu kandi abagira obuntu?
Twabakira, mpaho shi twabafungurira, twabaha obwotero ngu bakahwa embeho, twabagaburira ngu bakahwa enjara n'eiruho, twabafaho nk'abantu abahunguka omunsi yaitu kuri obuseri bw'amayanja.
Kunu tutamanya ngu nitworera empiri omu matsinde. Ti twakimanya kare ngu twayakira akari twita. Twabura kumanya ngu ti b'okubyamira okabeshweka.
Ti batayo, batwita kandi nukwo! Baija bebebire ebitsi nk'embundu, batukubuura (colonization) shi manya batugwisiza akagwe. Kuza kwetengyeneka, ai nga, tukaba tutakine kantu koona. Tubwo shi endagu zahikirire ngu obutegyeki buryatwarwa abatetonderwa!
b. Endagano nabakubuzi
Ebiro 25, omu kwezi kwa Kashwa, omwaka 1901, Ankole nubwo twakora endangano n'abatukura (1901 Ankole Agreement). Baitu ntatwire mu bigambo, okwija kw'Abajungu orubaju oruhango ni kubi kandi n'oku okwefuza. Nangwa shi orebe ku kubaizire n'ebirungi byabo nk'entunguka.
Mbwenu obunaku buhika, aho endangano ya 1901 erahweire kutaho omukono, Bungyereza etsindika Harry George Galt, ou abantu baremirwe kugamba Galt, bakamweta *Goote* nari shi *Gooti*.
Yaba nuwe yategyeka Ankole. Shi mpaho nk'okwabo yatandika kutuntuza Abanyankore. Abantu babahingisa makatara nk'abahuuku. Emishoro yaba emishoro. Banyunyuuta buri karungi ka Ankole aki babaire bahitsyaho engaro. Eshi baba ebiririzi ebyo!
c. Rutaraka kwita Goote
Mbwenu omu mwaka gwa 1905, Gooti agira ngu bamwihe Foti Poto bamurete Ibanda (ezo ni kiromita 110).
Ekyo shi kitaitsire, agumize ati batahumura mpaka bamuhikize Ibanda. Ati "paka banda" , obwo ngu nagagyezaho kugamba Orunyankore.
Ijuka ga orukakazarawe, ngu abo bantu bakaba bamwekoraire aha mutwe omu kigagara nka abari kutwara Omugabe nari shi omugore ohingirwe.
Eshi bakatutuntuza bari kanyagwa? Ngirira obunaku obu nkanye Eng. Tom Isingoma Mwesiga ngu nyekorere Omujungu aha mutwe arikatsiga ebyaganika. Tinkubasa, shi n'embu y'obwo tibanyita!
Mazima bakamwekorera obutahumura kuriga Foti Poto kuhika Katooma, kiromita 3 kuriga Ibanda. Aho nuho amaju gabo Bajungu gabaire gari.
Ngu obusaasi bwingi obugambira ota bukuburize. Mbwenu kubamuhikize Katooma, abo bashaija batandika kwetomboita nibagambira abantu ba Katooma.
Hagabwa harimu omushaija enkwata nyabo. Ou nyeta Rutina mpora rwanga kutsyahwa Nyamuzira okutuntuzibwa. Akaba nayetwa RUTARAKA
Egyo manzi RUTARAKA ku yahurire ebyo bigambo, n'oburihe bwabo bantu, yaihayo EICUMU rye, yaza owa Goote. Nga irikamirwa tarahembize, nangwa shi kuteesa nawe. Akamucumita bundi kicuncu, yamushogweita eicumu ry'omukifuba ataine kutina kwona. Rubura Goote yarambira gwahwamu aho naho yaba akaguta.
Nangwa Abajungu ahabwa ekiniga n'okusasibwa omuntu wabo, bayenda ngu abebembezi ba ekicweka kya Katooma bahanikwe ngu bakaba niba kimanyanaho na RUTARAKA. Baitu omushango gwabasinga abo Bajungu.
Bagira ngu RUTARAKA ku yamanyire ngu nibaza kumukwata bamwite, yayeshereka yayehanika yayeiyita. Abandi bagira ngu yaba shi abasa kuba yakwatsirwe Abajungu bakamutwara omu buzahe ahi yagwire.
Abajungu bakaragira ngu ahi baitire Goote bateho amabare maingi nk'ekijutsyo. N'oburi hati amabare ago gakitahaho. Nibamanywa nka "aha mabare ga Goote".
d. Nkore teyontsya gwayo
Ngirira oku batutuntwize, enshumi nkye ehingwire, Mbarara barigire kweterera enguto omu eizina rya Goote (Galt road). Egyo enguto eri omu tahuni ya Mbarara aha kabungo Booma.
Hoona tukebwa mpora tuta. Rutaraka road yo erahi? Nka Eng. Tom Isingoma Mwesiga, ninyehangiriza abantu ba Ibanda, Kazo, Mbarara, Kamwengye, Kiruhura n'ebindi bicweka ngu hagire ekyayetererwa RUTARAKA ataryebwa. Yaba shi enguto, eishomero ninga irwariro.
Manya nitwenda ba RUTARAKA baingi. Oreebe shi timanyise abari kwita. Kureka abo abetekatekire kurwanira ekitinisa, oburungi n'okugumaho kwa Ankole. Murekye kuhimbisa abanyamahanga ba tukubonaboneise tukebwa ba rigaba ezo manzi zaitu.
Nimwebare kushoma ebimbahandikira obutoosha.
Ninye,
Eng. Tom Isingoma Mwesiga
+256-703 072203 Whatsap,
Email:tomisingoma2@gmail.com
Huumura Tuganiire
Abakatoriki (2) Africa (3) Agekibarukiraho (43) Akaruuru 2011 (1) Akaruuru 2021 (26) Amagara (2) Amaka (5) Amakuru (535) America (1) Ebaruha (8) Ebirango (8) Eizooba Eri (5) Ekyanga Kyawe (9) Enfumu (3) Enganda (2) Esente (1) Haaya (1) Obugabe (8) Obutare (4) Okwiruka (2) Omuntu Waawe (12) Omupiira (24) Omushaho (1) Puriyamare (2) Ruhuuta (18) Senyiga Ya Corona (29)