OBURO NK'EKY'OKURYA KY'OMUHENDO OMURI ANKOLE:
Oburo,Enshekuro ,omuhini..
Nekya Ebya Ankole na Eng Tom
874
Orwamukaaga 2020-05-23
Eshumi nkye ehingwire ndigire kuba ndi omuri Ibanda, natayayira munywani wangye okunda obuhangwa, *Twijukye Elia*. Haza twaguma nituganira ahari Ankole yaitu n'ebyo bintu by'omugasho nka eby'okurya byaitu.
Nukwo kuganira aha Buro. Aguma naijuka ebika by'oburo ebyamugambirwe Rajab J Ebyafaayo ndeba ngu kwo ensi yaitu ebamu ebintu birungi munonga.
Ankole n'ensi y'Abarisa n'Abahingi. Ente niyo nyamaishwa y'omuhendo munonga omu magara g'Abarisa.
OBURO
Nikyo kihingwa ky'omuhendo omu magara g'Abahingi.
Baitu, obunaku obu, eminyeto tekimanya micwe n'emitwarize ya Ankole aha bintu ebyo byombi.
Ebi nibimwe ebi oshemeraire kumanya aha Buro;
A. BATAKABIBIRE:
1. Emirundi yibahingamu omu mwaka.
Oburo butwara amezi ana kukura.
Bakaba bahinga oburo OMU sizoni 2 (emirundi ebiri omu mwaka) obw'obutwigo, hamwe n'obw'omwaka.
a. OBURO bu babaire basharura omu kwezi kwa kana (Nyaikoma), obwo nubwo beta OBURO bw'obutwigo
b. OBURO bu bagyesha kuriga okwezi kwa mwenda (Kamena) kutwarira kimwe kuta omu kwezi kwa kabiri (Katambuga), obwo nubwo bw'omwaka
2. Okutebekanisiza okubiba.
Bakaba bahinga oburo ahantu h'emiringo ebiri okukira. omu kabungo nari shi omu kisharara
Baitu omuri byona bakaba bakora ebi;
a. Okuhinga ekishambu (waba oyosire ohingire ahantu aho).
b. Okutema ekishaka (waba nubwo oriyo noza kuhinga ogw'okubanza)
c. Okwotsya ekiteme (waba watemire ekiteme)
d. Okwara ebinyatsi omu rutookye nari omwani (waba otabyokize)
e. Orwezo.
Bakaba behanangiriza kutwara ebinyatsi omu rutookye kutunga orwezo. Baitu n'okubyokyeza omu mumusiri bagira ngu kikaba kireta orwezo
3. Okubanjura.
4. Okutera amatsinde.
Eki kikaba kyongyera kworobya itaka.
5. Okubiba
Abakazi nubo babaire babiba okukira.
Kikaba kitari kirungi kureba omushaija nabiba.
Oburo babu kwata omungaro baguma nibabutambika omwitaka.
B. BARIGA KUBIBA:
6. Okwombera oburo.
Oburo bwomberwa ahabwa enshonga 2;
Kwihamu omwata
Bwakwatana. Bwakura obwine amaani makye obutezire gye.
7. Kubinga ebinyonyi n'enyamaishwa.
Muntuwe (Nyabuyasha) nibyo bakira kukozesa kubinga ebinyonyi, enkyende, nari enyamaishwa zirikwona oburo.
C. OKUSHARURA:
Oburo kubwera, basharura. Naba nayorekire obunaku bu basharuriramu.
Omuri Ankole basharura omurindi gumwe, oyihireho emyanya mikye esharura omuri Nyaikoma. Ekicweka
Kinyamugara
omuri kitagwenda, ni hamwe ahi bagira sizoni 2 omu mwaka
1. Okuhunika
Abantu abamwe bakunda oburo buhunikire.
Okuhunika nikimanyisa okubika.
Haza babika ahantu nka hashatu;
-Ekitara
-Egutiya
-Omukina
Baba bahunikire ngu bushubukye, rero bwanikwe
2. Okwanika.
Hona kubabaire baba batahunikire, babugyesha nibanika omu mbuga.
Embuga egyo babanza bagyeyerera etukura. Nikyo ohurira bagira ngu Embuga kawagyeyerera ekatukura nk'orikuza kwanika oburo
3. Okuhuura oburo.
Bakaba babuhura bwayomire nari butakomire.
Kubahura obwayomire baba nibenda kwihamu enjuma
Kubahuura obutakomire gye, bagarika babwanika.
Okukunyura omweza nikimanyisa okuhuura oburo butakomire haza okanika omuragara kwenda gurahukye kwoma.
D. OBURO BYAYOMA:
1. Okwera oburo.
Aha bakaba baba nibaihamu omweziga. Beresa orugari
2. Okucwa amabare
Omweziga kugurugamu bagumizamu baihamu amabare
E. OKUBIKA OBURO:
Kubaheza kubucwa amabare, babubika omu kitara.
Baitu hoona Twijukye ngu omukitara nikyo kimwe, oburo bwona numwo bubikwa (obu cwirwe amabare, obu takahwirwe, n'obu takacwirwe mabare).
F. OBURO BW'OKURYA:
1. Okusa oburo.
Babuseera aha rubengo, baseisisa ensaiso.
2. Okukaranga oburo.
Abamwe babanza kukuranga oburo bukiri enjuma nari bakaranga esano. Abantu abamwe bakunda omugaju guba omu buro bukarangire.
G. EMIGYENZO EKWATIRAINE N'OBURO:
1. Abasingo. Hakaba habaho enyikiriza ngu waba noza kubiba omu kasheshe okabugana omusingo, okaba oine kugaruka omuka.
Ngu Abasingo bakaba batera ekisirani, oburo bukaba bubasa kufera omu musiri nari engyesha eba mbi.
2. Okuganuza.
Kubabaire bariga kugyesha, hakaba habaho obugyenyi.
Mukama weka ayeta abanyabuzare n'abanyamukago
Hakaba habaho okunywa amarwa ga toonto.
3. Okurya oburo bw'okubanza (Omweza).
Oburo bw'okubanza bukaba buribwa mukama w'eka.
Kikaba nikiziza omuntu wena kubandiza mukama w'eka kuburya. Bakaba bagira ngu nafa
4. Enyama omu rwabya rwa nyineka.
Oburo bw'okubanza kurya bakaba bagira ngu nyineka akaba aine kuburisa enyama, kandi akoroze omu rwabya rwe
5. Okusiga oburo aha kisika. Oburo busya bakaba baihaho emyate bagisiga aha kisika ky'enju ngu abaraburye bagomokye baingane n'ekisika
6. Oburo bukaba bukozesibwa omu kuhingira omwishiki
7. Okuburengyeraho
Kikaba kiziza Omukazi wangye nari shi katugire ngu nyowe Eng. Tom Isingoma Mwesiga iba (omushaija) kushambana aheru obunaku bu harigire kusharuura oburo busya.
Ekikorwa ekyo kikaba kyetwa okuburengyeraho
Wena owabaire akora ekintu ekyo, akaba aba aine kunywa omubazi ngu atafa.
8. Oburo bw'amaizi
Omugore wena kuyabeire aba naza kuriga omu rusika, atakaihire kitambara hamaisho (okwiha omwenda aha mutwe) hakaba habaho omukoro gubarikweta
oburo bw'amaizi
Omugore akaba agoya oburo, reero abuhereza ishezara abanza Kuba nuwe yaryaho, n'eka yoona erya
Eki kikaba kyoreka ngu omugore yaza kwiha omwenda aha mutwe aze kukora emirimo. Kandi kyoreka ngu kwo buzima bakamworera gye.
H. EBIKWATO EBIKWATWA OMU MIRIMO Y'OBURO:
1. Efuka
2. Omuhoro
3. Empango
4. Enshekuro
5. Omuhini
6. Enyungu
7. Egutiya
8. Engyesho
9. Orugari
10. Ekibo
11. Endiro
12. Orubengo
13. Ensaiso
N'ebindi
I. EMIRINGO (ENTANISO) Y'OBURO:
a. Obu okurya n'okunywa.
Oburo bwine emiringo egi;
-Oburo (obugoyire)
Obushera bw'okunywa (Yaba shi nibutagata nari nibwotsya.
Obu wayenda notamu amate).
-Ekitiribita
-Enteere
b. Ebika (entaniso) by'oburo;
Oburo buri omu miringo nyingi kurigirira aha kishoroshoro kwa abahanuzi baingi nka Rajab owa
Ankole Beauty
1. Mbanjurira
2. Mate
3. Kanyonyoozi
4.Kaguma
5. Kahendarwiko
6. Buremeere
7. Rutuku
8. Rushekurwabasheija
9. Bwanurabwona
10.Kyengyeha
11. Kinywamaizi
12. Mbaare
13.Bunyekoreze
14.Rwasha
15.Kyaragaire
16.Katomi
N'ebindi bingi
J. EBINDI BIKWATIRAINE N'OBURO
1. Emizano
Nka baba nibagyesha, owareba enjuma z'oburo ikwataine nari itembekyeraine, aziha ondijo, ngu aba yamuha enyana. Kandi namwenza ngu amugarire
Ekyo kiretera omujinya kugyesha munonga ngu akatunga enyana egigarira nka empano
2. Enfumu
Oburo butaine mboga oburya nibukyotsya, obunyata
3. Habaho akeshongoro kubabaire bazanira abana.
Natema akati Karara, Karara nikaza Igara...haza kabamu ahi bagira ngu (yampa oruro)*
Nimwebare kushoma ebimbahandikira obutoosha,
Ninye;
Eng. Tom Isingoma Mwesiga
+256-703 072203 Whatsap
Email:tomisingoma2@gmail.com
Huumura Tuganiire
Abakatoriki (2) Africa (3) Agekibarukiraho (43) Akaruuru 2011 (1) Akaruuru 2021 (26) Amagara (2) Amaka (5) Amakuru (538) America (1) Ebaruha (8) Ebirango (8) Eizooba Eri (5) Ekyanga Kyawe (9) Enfumu (3) Enganda (2) Esente (1) Haaya (1) Obugabe (8) Obutare (4) Okwiruka (2) Omuntu Waawe (12) Omupiira (24) Omushaho (1) Puriyamare (2) Ruhuuta (18) Senyiga Ya Corona (29)